Kısa Özet
Bu video, Türk İslam devletlerini ve kültürlerini 30 günde tarih serisinin ikinci bölümünde ele alıyor. Talas Savaşı'nın Türk İslam tarihini nasıl başlattığı, önemli Türk İslam şehirleri, Mevali politikası, Türklerin İslamiyet'e katkıları, Karahanlılar ve Gazneliler gibi önemli devletlerin kuruluşları, hükümdarları, özellikleri ve yıkılış nedenleri detaylı bir şekilde anlatılıyor. Ayrıca, Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşu, savaşları, hükümdarları ve yıkılış süreci ile Mısır'da kurulan Türk İslam devletleri (Tolunoğulları, İşidiler, Eyyubiler, Memlükler) hakkında bilgiler veriliyor. Son olarak, Moğol İmparatorluğu'nun parçalanmasıyla ortaya çıkan devletler, Timur İmparatorluğu, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Harzemşahlar ve Babür İmparatorluğu gibi diğer Türk devletleri de inceleniyor. Türk İslam devletlerindeki kültür ve medeniyet, devlet teşkilatı, hükümdarlık unvanları, saray görevlileri, ordu, hukuk, toprak yönetimi, sosyal hayat ve sanat gibi konulara da değiniliyor.
- Talas Savaşı, Türk İslam tarihinin başlangıcıdır.
- Karahanlılar, Orta Asya'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletidir.
- Gazneli Mahmut, Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdardır.
- Büyük Selçuklu Devleti, Dandanakan Savaşı ile kurulmuştur.
- Mısır'da kurulan Türk İslam devletleri TM (Tolunoğulları, İşidiler, Eyyubiler, Memlükler) şeklinde kodlanabilir.
Giriş ve Türk İslam Devletlerine Genel Bakış [0:01]
Video, Türk İslam devletlerini ele alacağını belirtiyor ve ilk videonun uzunluğundan dolayı bu videonun da benzer olabileceğini, ancak sonraki videoların daha kısa olacağını ifade ediyor. 751 Talas Savaşı'nın Abbasi ve Çin arasında yapıldığı, Karlukların Abbasileri desteklediği ve bu savaşla Karlukların İslamiyet'i tanıdığı anlatılıyor. Bu savaşın, Türk İslam tarihinin başlangıcı olduğu vurgulanıyor.
Önemli Türk İslam Şehirleri ve Mevali Politikası [1:04]
Türk İslam şehirlerinden Ötüken'in (toprak anı, Türk memleketlerinin yüreği, kutsal başkent), Kaşgar'ın (ışıldayan inci), Buhara'nın (İslam'ın Roma'sı), Semerkant'ın (şehirlerin şahı) ve İsfahan'ın (dünyanın yarısı) önemi belirtiliyor. Mevali politikasının, Emevi Devleti tarafından uygulanan Arap üstünlüğünü esas alan bir politika olduğu ve bu nedenle Türklerin İslamiyet'e girişinin geciktiği açıklanıyor.
Türklerin İslamiyet'e Katkıları ve İlk Türk İslam Devleti [2:51]
Türklerin İslamiyet'i koruduğu ve yaydığı, Türk İslam bilginleri yetiştirdiği ve İslam mimarisine katkıda bulunduğu ifade ediliyor. Orta Asya'daki ilk Türk İslam devletinin Karahanlılar olduğu, İtil Bulgarları'nın ise sadece İslamiyet'i kabul ettiği ancak Türklük ile İslam'ı birleştirmediği vurgulanıyor.
Karahanlılar: Kuruluş, Hükümdarlar ve Özellikler [4:04]
Karahanlı Devleti'nin Bilgekül Kadirhan tarafından kurulduğu, Karluk, Yağmat, Çiil gibi Türk boylarının birleşmesiyle oluştuğu ve en parlak döneminin Yusuf Kadirhan dönemi olduğu belirtiliyor. Satuk Buğra Han'ın İslamiyet'i kabul eden ilk hükümdar olduğu, Ebu Nasır Han'ın ise halife tarafından tanınan ilk hükümdar olduğu ifade ediliyor. Karahanlıların gulam sistemini ilk kez uyguladığı, Türklük ile İslam'ı birleştirerek Türk İslam sentezi yarattığı ve Semerkant Medresesi'nin ilk Türk İslam medresesi olduğu vurgulanıyor. Ayrıca, Karahanlıların dünya tarihinde burslu eğitime ilk geçen devlet olduğu belirtiliyor.
Karahanlı Edebi Eserleri ve Ulusçu Politikaları [6:51]
Karahanlıların ilk Türk İslam edebi eserlerini verdiği, Divan-ı Lügat-ı Türk'ün Kaşkarlı Mahmut'a ait olduğu, bu eserin bir Arapça Türkçe sözlük olduğu ve Türkçenin Arapçadan üstünlüğünü savunduğu anlatılıyor. Kaşkarlı Mahmut'un ilk Türk filolog ve kartograf olduğu belirtiliyor. Divan-ı Hikmet'in Ahmet Yesevi'ye ait olduğu, bu eserle Türklerin arasında İslam'ın anlaşılmasını ve yerleşmesini sağladığı ve Ahmet Yesevi'ye Piri Türkistan unvanının verildiği ifade ediliyor. Atabetül Hakaik'in Edip Ahmet Yükneki'ye, Kutatku Bilik'in ise Yusuf Has Hacip'e ait olduğu ve bu eserin Türk İslam dünyasının ilk edebi eseri olduğu vurgulanıyor. Karahanlıların ikili teşkilatı uyguladığı, Türkçeyi resmi dil ilan ettiği ve Uygur alfabesini kullandığı, bu nedenle ulusçu bir politika izledikleri belirtiliyor. Kara Hitaylılar ve Harzemşahların saldırılarıyla yıkıldıkları ifade ediliyor.
Gazneliler: Kuruluş, Gazneli Mahmut ve Katkıları [12:03]
Gaznelilerin diğer adının Yeminiler olduğu, kurucusunun Alptigin, en parlak döneminin ise Gazneli Mahmut dönemi olduğu belirtiliyor. Gazneli Mahmut'un Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları'nın baskısından kurtardığı için sultan unvanı aldığı ve bu unvanı kullanan ilk Türk hükümdar olduğu ifade ediliyor. Gazneli Mahmut'un Hindistan'a 17 sefer düzenlediği, İslamiyet'i yaydığı ve kast sistemine darbe vurduğu anlatılıyor. Bu nedenle kendisine Hindistan Fatihi, put kırıcı, alemin arslanı, zamanın yeganesi gibi unvanlar verildiği belirtiliyor. Biruni, Utbi ve Firdevsi gibi önemli ilim insanlarının Gazneli döneminde yaşadığı ve Gazneli Mahmut'un ilme ve bilime önem verdiği vurgulanıyor.
Gazneliler ve Büyük Selçuklu Mücadelesi [18:46]
Gazneli Mahmut'un ölümünden sonra Sultan Mesut'un başa geçtiği, Büyük Selçuklu Devleti'nde ise Tuğrul ve Çağrı kardeşlerin lider olduğu belirtiliyor. Gazneliler ve Karahanlıların Büyük Selçuklu'ya karşı ittifak yaptığı, Arslan Yabgu'yu esir aldığı ve öldürdüğü ifade ediliyor. Sultan Mesut'un Büyük Selçuklu'yu ortadan kaldırmak istediği, ancak Nes, Seras ve Dandanakan savaşlarında Büyük Selçuklu'ya yenildiği anlatılıyor. Dandanakan Savaşı ile Gaznelilerin yıkılış sürecine girdiği ve Büyük Selçuklu Devleti'nin resmen kurulduğu vurgulanıyor. Gaznelilerin daha sonra Gurlular tarafından yıkıldığı ve Karahanlıların Gaznelilere göre daha uzun yaşadığı, çünkü Karahanlıların hem yöneticileri hem de halkının Türk olduğu belirtiliyor.
Büyük Selçuklu Devleti: Kuruluş, Pasinler Savaşı ve Bağdat Seferi [23:57]
Büyük Selçuklu Devleti'nin Oğuzların Üçok kolunun Kınık boyu tarafından kurulduğu, Dukak Bey'in Selçuk Bey'in babası olduğu ve Selçuk Bey'in Oğuz Yabgu Devleti'nde görev yaptığı anlatılıyor. Selçuk Bey'in Cent şehrine gelerek İslamiyet'i kabul ettiği, Arslan Yabgu'nun öldürüldüğü ve Tuğrul ve Çağrı kardeşlerin başa geçtiği ifade ediliyor. Nesa, Seras ve Dandanakan savaşlarının Büyük Selçuklu ile Gazneliler arasında yapıldığı ve bu savaşların üçünü de Büyük Selçuklu'nun kazandığı belirtiliyor. 1048 Pasinler Savaşı'nın Büyük Selçuklu Devleti ile Bizans arasında yapılan ilk büyük savaş olduğu ve bu savaşın Büyük Selçuklu tarafından kazanıldığı anlatılıyor. 1055 Bağdat Seferi ile Tuğrul Bey'in Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları'nın baskısından kurtardığı, bu nedenle kendisine doğunun ve batının sultanı unvanının verildiği ve halifenin siyasi yetkilerini aldığı ifade ediliyor. Nişabur Medresesi'nin Büyük Selçuklu Devleti'nin ilk medresesi olduğu belirtiliyor.
Alparslan Dönemi: Ani'nin Fethi ve Malazgirt Savaşı [36:43]
Tuğrul Bey'in ölümünden sonra Çağrı Bey'in oğlu Alparslan'ın başa geçtiği, Alparslan'ın Kavurt'un isyanını bastırdığı ve vezirlik makamına Nizamül Mülk'ü getirdiği anlatılıyor. 1064 tarihinde Alparslan'ın Ani Kalesi'ni fethettiği ve bu nedenle kendisine Ebul Feth unvanının verildiği ifade ediliyor. 1071 Malazgirt Savaşı'nda Alparslan'ın Bizans İmparatoru Romen Diojen'i esir aldığı, bu savaşla Anadolu'nun kapılarının Türklere açıldığı ve Alparslan'a İslam ülkelerinin sultanı unvanının verildiği belirtiliyor. Alparslan'ın komutanlarına Anadolu'yu fethetme emri verdiği ve fethedilen toprakların fethedenin malı olacağını söylediği, bu nedenle Anadolu'da ilk Türk beyliklerinin kurulduğu anlatılıyor. Bizans'ın bu gelişmeler üzerine Avrupa'dan yardım istediği ve Haçlı seferlerinin başladığı ifade ediliyor.
Melikşah Dönemi, Fetret Devri ve Yıkılış Nedenleri [45:23]
Alparslan'ın oğlu Melikşah'ın başa geçtiği ve Büyük Selçuklu Devleti'ne en parlak dönemini yaşattığı, Urfa, Antakya, Kudüs, Şam, Halep, Gürcistan, Yemen gibi yerleri fethettiği belirtiliyor. Melikşah'ın ölümüyle devletin fetret devrine girdiği, ardından Sultan Sencer'in başa geçtiği ve Katvan Savaşı'nın yapıldığı anlatılıyor. Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılış nedenleri arasında Katvan Savaşı, taht kavgaları, atabeylerin faaliyetleri, Abbasi halifelerinin çalışmaları, Oğuzların devlete küsmesi ve Batınilik faaliyetleri sayılıyor.
Büyük Selçuklu'nun Yıkılışı ve Ortaya Çıkan Devletler [53:52]
Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılışı ile ortaya çıkan devletler (Anadolu Selçuklu, Kirman Selçukluları, Suriye Selçukluları, Irak Selçukluları) ve atabeylikler (Börililer, Zengiler, Salgurlular, Bekteginoğulları, İldizoğulları) sıralanıyor.
Mısır'da Kurulan Türk İslam Devletleri: Tolunoğulları ve İşidiler [55:01]
Mısır'da kurulan Türk İslam devletlerinin TM (Tolunoğulları, İşidiler, Eyyubiler, Memlükler) şeklinde kodlanabileceği belirtiliyor. Tolunoğulları'nın kurucusunun Tolunoğlu Ahmet olduğu, en parlak döneminin Humara Vey dönemi olduğu, Mısır'da kurulan ilk Türk İslam devleti olduğu ve bir tevaif-i mülk devleti olduğu ifade ediliyor. Tolunoğlu Ahmet'in ücretsiz hastaneler kurduğu ve bu durumun sosyal devlet anlayışını gösterdiği anlatılıyor. İşidilerin (Akşitler) ise kutsal bölgelere (Mekke ve Medine) sahip olan ilk Türk İslam devleti olduğu, bir tevaif-i mülk devleti olduğu ve Şii Fatımiler tarafından yıkıldığı belirtiliyor.
Mısır'da Kurulan Türk İslam Devletleri: Eyyubiler ve Memlükler [58:24]
Eyyubi Devleti'nin Selahaddin Eyyubi tarafından kurulduğu, en parlak döneminin onun dönemi olduğu, Selahaddin Eyyubi'nin Kudüs'ü Hıttin Savaşı ile geri aldığı ve Kudüs Fatihi olarak bilindiği ifade ediliyor. Selahaddin Eyyubi'nin Hadimül Harameyn unvanını kullanan ilk kişi olduğu ve Mehmet Akif Ersoy'un onu şarkın en sevgili sultanı olarak nitelediği belirtiliyor. Memlüklerin (Kölemenler, Eddevlet Türkiye) Eyyubiler tarafından kurulduğu, Memlükler döneminde Mısır'a Türkiye adı verildiği ve Türkçenin Mısır'da resmi dil ilan edildiği anlatılıyor. Memlüklerin klasik Türk veraset sistemini uygulamadığı, güçlü olan komutanın hükümdar olduğu, bu nedenle sık sık taht değişikliği yaşandığı ifade ediliyor. Memlüklerin Abbasi halifesini koruma altına aldığı, ancak sultanlık ve halifelik makamlarını birleştirmediği belirtiliyor. Memlüklerin Moğolları yenmeyi başaran ilk devlet olduğu, ancak 1516 Merci Dabık ve 1517 Ridaniye savaşlarıyla Yavuz Sultan Selim tarafından yıkıldığı anlatılıyor.
Diğer Türk Devletleri: Moğol İmparatorluğu ve Timur İmparatorluğu [1:06:31]
Moğol İmparatorluğu'nun Türk olmadığı ancak Türkleştiği, kurucusunun Cengiz Han (Timuçin) olduğu ve Cengiz Han döneminde Türk töresi örnek alınarak Yasaname-i Büzürk adlı yasanın oluşturulduğu belirtiliyor. Moğol İmparatorluğu'nun parçalanmasıyla Çağatay Hanlığı, Altın Orda Devleti, Kubilay Hanlığı ve İlhanlılar'ın ortaya çıktığı anlatılıyor. Kubilay Hanlığı'nın Türkleşmeyen ve Müslümanlaşmayan tek Moğol devleti olduğu, Marco Polo'nun bu hanlıkta yaşadığı ve Orta Asya'ya Büyük Türkiye, Anadolu'ya ise Küçük Türkiye adını verdiği ifade ediliyor. Altın Orda Devleti'nin Karadeniz'in kuzeyinde Rusların güneye inmesini engellediği ve Timur tarafından yıkıldığı belirtiliyor. İlhanlıların Anadolu Selçuklu Devleti, Abbasi Devleti, Haşhaşiler ve Harzemşahları yıktığı anlatılıyor. Timur İmparatorluğu'nun kurucusunun Timur (Sahipkıran, Timurlenk, Emir Timur) olduğu, Timur'un Altın Orda Devleti'ni yıktığı ve Ankara Savaşı ile Osmanlı'yı fetret devrine soktuğu ifade ediliyor. Timur döneminde Semerkant'ın şehirlerin şahı unvanına sahip olduğu, Ali Kuşçu, Ali Şir Nevai, Uluğ Bey ve Hüseyin Baykara gibi önemli ilim insanlarının Timur İmparatorluğu'nda yetiştiği belirtiliyor.
Diğer Türk Devletleri: Karakoyunlular, Akkoyunlular, Harzemşahlar ve Babür İmparatorluğu [1:15:28]
Karakoyunluların Azerbaycan'ı Türkleştirdiği ve İran, Irak coğrafyasını Moğollardan temizlediği belirtiliyor. Akkoyunluların en önemli hükümdarının Uzun Hasan olduğu, Uzun Hasan'ın Fatih Sultan Mehmet'e elçi gönderdiği ve 1473 Otlukbeli Savaşı'nda Akkoyunlu ordusunun yenildiği anlatılıyor. Otlukbeli Savaşı ile Fırat Nehri'nin batısındaki toprakların Osmanlı egemenliğine girdiği, Dede Korkut hikayelerini yazılı hale getirdikleri ifade ediliyor. Harzemşahlarla ilgili Otrar faciası ve Yassıçemen Savaşı'nın önemli olduğu, Yassıçemen Savaşı'nın kazanılmasına rağmen sonuçlarının kötü olduğu, çünkü Harzemşahların yıkılmasına ve Moğollar ile Anadolu Selçuklu'nun komşu olmasına neden olduğu belirtiliyor. Babür İmparatorluğu'nda Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Hatun için Taç Mahal'i yaptırdığı ve Taç Mahal'in dünyanın 7 harikası arasında yer aldığı anlatılıyor.
Diğer Türk Devletleri: Safeviler ve Türk İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet [1:25:51]
Safevilerin Anadolu'nun doğusunda yaşadığı ve Şii bir mezhebe sahip olduğu, bu nedenle Osmanlı ile mezhep çatışması yaşandığı belirtiliyor. Safevilerin Şahkulu isyanını çıkardığı ve Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran Savaşı'nda Safevileri mağlup ettiği ifade ediliyor. Türk İslam devletlerindeki kültür ve medeniyet, devlet teşkilatı, hükümdarlık unvanları, saray görevlileri, ordu, hukuk, toprak yönetimi, sosyal hayat ve sanat gibi konulara değiniliyor.
Türk İslam Devletlerinde Devlet Teşkilatı ve Hükümdarlık Unvanları [1:27:46]
İslamiyet öncesi Türk devletlerindeki kut anlayışının İslamiyet'in kabulü ile değiştiği, Türk cihan hakimiyeti mefkuresinin gaza ve cihada dönüştüğü anlatılıyor. Hükümdarlık unvanlarından sultan, sultan-ı azam, han, hakan, hünkar, ilik, kadir, bey, şah, padişah, buğra ve kara gibi unvanların İslamiyet'in etkisiyle geldiği belirtiliyor. Hükümdarlık sembollerinden tıraz, hilat, menşur, çetr, sikke, asa ve hutbe gibi sembollerin İslamiyetle beraber geldiği, örgün, otağı, nevbet, kılıç, yayı ve mühür gibi sembollerin ise devam ettiği ifade ediliyor.
Türk İslam Devletlerinde Saray Görevlileri ve Devlet Görevlileri [1:33:20]
Saray görevlilerinden camedar, taşlar, silahtar, candar, şarapdar, kıssadar, emiri ahur, emiri alem, hares emiri, serhenk, çaşnigir ve hacip gibi görevlilerin ne iş yaptığı açıklanıyor. Hacibin hükümdardan ve vezirden sonra gelen en yetkili kişi olduğu ve günümüzün WhatsApp'ı gibi devlet ile halk arasındaki bağlantıyı sağladığı belirtiliyor. Devlet görevlilerinden melik, atabey, şıhne, amit, amil, muhtesip, yuğruş, hace-i büzürk, ulak, naip ve sübaşı gibi görevlilerin ne iş yaptığı anlatılıyor.
Türk İslam Devletlerinde Divanlar ve Ordu [1:42:26]
Türk İslam devletlerindeki divanlardan Divan-ı İstifa, Divan-ı Arz, Divan-ı İnşa, Divan-ı İşraf, Divan-ı Mezalim ve Divan-ı Berit'in ne iş yaptığı ve başkanlarının kim olduğu açıklanıyor. Ordunun eyalet askerleri (ikta ordusu), gulam askerleri (gulaman-ı saray ve hassa ordusu), bağlı beylik ve devletlerin gönderdiği askerler ve Türkmenlerden oluştuğu belirtiliyor. İkta sisteminin ne olduğu ve faydaları anlatılıyor.
Türk İslam Devletlerinde Hukuk ve Toprak Yönetimi [1:51:21]
Hukukun şeri hukuk (kadılar ve Kadil Kudat) ve örfi hukuk (Emiri Dat) olarak ikiye ayrıldığı, askeri davalara ise kadı leşkerin baktığı belirtiliyor. Toprak yönetiminin miri arazi (has, vakıf, ikta) ve mülki arazi (öşri, haraci) olarak ikiye ayrıldığı anlatılıyor.
Türk İslam Devletlerinde Sosyal Hayat ve Önemli Yapılar [1:55:26]
Sosyal hayata ilişkin imarethane, külliye, bedesten, kapan hanı, arasta, tabhane, türbe, kümbet, ribat, kervansaray, tekke, zaviye, bargah, darül şifa, darül afiye, maristan, bimaristan ve darül sıhha gibi yapıların ne anlama geldiği açıklanıyor.
Türk İslam Devletlerinde Sanat ve Bilim İnsanları [2:02:04]
Sanat dallarından hat (Amasyalı Yakut, Şeyh Hamdullah), minyatür (nakkaş), teship (müzehhip), fresk, ciltçilik (mücellit), ebru (ebruzen) ve malakari'nin ne olduğu anlatılıyor. Türk İslam bilim insanlarından İbn Sina (Avisenna, Şeyhül felasife), Farabi (Alfarabius, muallim-i sani), Biruni, Harezmi, İmam Gazali, İbn Rüşt (Averroes), Ömer Hayyam, İbn Heysem, Cabir bin Hayyam, Zekeriya Errazi ve El Hazini'nin ne gibi çalışmalar yaptığı ve hangi eserleri yazdığı ifade ediliyor.
